باجافزار چیست و چطور فایلهایمان را از آن نجات دهیم
باجافزار فایلها را رمزگذاری میکند و برای برگرداندنشان پول میخواهد. ببینید چطور وارد سیستم میشود، چطور جلویش را بگیرید و اگر آلوده شدید چه کنید.
در این مطلب
یک صبح رایانه را روشن میکنید و همهی عکسها، فایلهای Word و اکسل حسابداری پسوند عجیبی گرفتهاند و باز نمیشوند. روی دسکتاپ یک فایل متنی هست: «فایلهای شما رمزگذاری شدهاند؛ برای برگرداندنشان بیتکوین بفرستید.» این باجافزار (Ransomware) است؛ یکی از پرهزینهترین تهدیدهای امروز، هم برای کسبوکارهای کوچک و هم برای کاربر خانگی.
در این مطلب میگوییم باجافزار چطور کار میکند، از کجا وارد میشود و مهمتر از همه، چطور کاری کنید که اگر روزی هم آمد، چیزی از دست ندهید.
باجافزار چیست
باجافزار بدافزاری است که فایلهای شما را با یک کلید رمزگذاری میکند که فقط مهاجم آن را دارد. فایلها پاک نمیشوند، ولی بدون کلید هم قابل استفاده نیستند. بعد مهاجم برای کلید، پول (معمولاً ارز دیجیتال) میخواهد. برخی گروهها پیش از رمزگذاری، فایلها را کپی هم میکنند و تهدید میکنند منتشرشان میکنند.
رمزگذاری باجافزارهای امروزی درست انجام شده و شکستن آن تقریباً ناممکن است. برای همین، تمام استراتژی درست دربارهی دو چیز است: نگذارید وارد شود، و اگر شد، پشتیبان سالم داشته باشید.
باجافزار از کجا وارد میشود
- پیوست ایمیل و فایل فشرده: «فاکتور.zip»، «رزومه.docm» یا «لیست حقوق.xlsm» که با باز شدن، ماکرو یا اسکریپتی را اجرا میکند.
- کرک و برنامهی قفلشکسته: نصبکنندهی بازی یا نرمافزار کرکشده یکی از رایجترین حاملهاست؛ کاربر خودش با دسترسی مدیر اجرایش میکند.
- ریموت دسکتاپ (RDP) باز: رایانهای که RDP آن روی اینترنت باز است و رمز ساده دارد، با حدس رمز در چند ساعت باز میشود. این روش اصلی حمله به شرکتهای کوچک است.
- برنامههای قدیمی: ویندوز، مرورگر یا برنامهای که ماهها بهروز نشده، حفرهی شناختهشده دارد.
نشانههای حملهی باجافزار
- پسوند فایلها عوض شده (مثلاً .locked، .crypt یا پسوندی تصادفی).
- فایلی با اسم README، HOW_TO_DECRYPT یا مشابه در هر پوشه آمده.
- پسزمینهی دسکتاپ به پیام باج عوض شده.
- رایانه ناگهان خیلی کند شده و دیسک بیوقفه کار میکند (رمزگذاری در جریان است).
پیشگیری: پنج لایهای که واقعاً کار میکنند
۱. پشتیبان جدا، مهمترین لایه
قاعدهی ۳-۲-۱ را به خاطر بسپارید: سه نسخه از فایلهای مهم، روی دو نوع حافظهی مختلف، که یکی جدا از رایانه باشد. هارد بیرونیای که همیشه وصل است، خودش هم رمزگذاری میشود؛ بعد از پشتیبانگیری جدایش کنید.
۲. دسترسی کنترلشده به پوشهها را روشن کنید
ویندوز ابزاری به اسم Controlled folder access دارد که فقط به برنامههای مورد اعتماد اجازهی تغییر پوشههای Documents، Pictures و Desktop را میدهد. از Windows Security › Virus & threat protection › Ransomware protection روشنش کنید.
۳. RDP را ببندید یا قفل کنید
اگر ریموت دسکتاپ لازم ندارید، از Settings › System › Remote Desktop خاموشش کنید. اگر لازم دارید، رمز طولانی بگذارید و فقط از پشت VPN یا IPهای مشخص اجازه دهید.
۴. همهچیز را بهروز نگه دارید
Windows Update را عقب نیندازید. برنامههایی مثل WinRAR، Adobe Reader و مرورگر را هم بهروز کنید؛ حفرههای قدیمی آنها هنوز مورد سوءاستفادهاند.
۵. ماکرو و فایل اجرایی ایمیل را باز نکنید
فایل Office که از شما میخواهد «Enable Content» را بزنید، تقریباً همیشه دام است. فایل .exe، .scr یا .js داخل ZIP را هم اجرا نکنید.
سپر باجافزار پدیدبان چه میکند
سپر باجافزار در نسخهی حرفهای پدیدبان دقیقاً برای لحظهای ساخته شده که لایههای بالا رد شدهاند:
- تشخیص از روی رفتار: فایلهای طعمه در پوشههای محافظتشده میگذارد و تغییر نام یا رمزگذاری انبوه را همان لحظه میبیند؛ حتی اگر باجافزار تازه و ناشناخته باشد.
- توقف خودکار: برنامهای که همزمان فایلهای زیادی را تغییر میدهد فوراً متوقف میشود و از شما میپرسد ببندیدش، اینترنتش را قطع کنید یا (اگر خودتان اجرایش کردهاید) ادامه دهد.
- پشتیبان بازگشت هر ۶ ساعت: از Documents، Desktop و Pictures (و هر پوشهای که اضافه کنید) نسخهی پشتیبان میگیرد تا اگر چیزی رمزگذاری شد، از نسخهی قبل از حمله برگردانید.
در کنار آن، ۱۶ قانون ضد نفوذ (ASR) جلوی روشهای رایج ورود، مثل اجرای ماکرو یا اسکریپت از ایمیل، را میگیرند.
اگر آلوده شدید چه کنید
- رایانه را از شبکه جدا کنید: کابل را بکشید و Wi-Fi را خاموش کنید تا باجافزار به رایانههای دیگر و درایوهای شبکه نرسد.
- خاموش نکنید و چیزی پاک نکنید تا وقتی وضعیت را بررسی کردهاید؛ گاهی کلید یا نشانهای در حافظه میماند.
- حافظههای پشتیبان را وصل نکنید تا مطمئن شوید باجافزار پاک شده.
- اسم باجافزار را پیدا کنید: فایل یادداشت باج یا یک فایل رمزشده را در سایت No More Ransom بارگذاری کنید. این پروژهی پلیس اروپا و شرکتهای امنیتی برای بیش از صد خانوادهی باجافزار، ابزار رمزگشایی رایگان دارد.
- ترجیحاً باج ندهید: پرداخت تضمینی برای گرفتن کلید نیست، و شما را در فهرست «پرداختکنندهها» برای حملهی بعدی میگذارد.
- بعد از پاکسازی کامل (یا نصب دوبارهی ویندوز)، فایلها را از پشتیبان برگردانید.
پرسشهای پرتکرار
آنتیویروس جلوی همهی باجافزارها را میگیرد؟
نه صددرصد. باجافزار تازه ممکن است هنوز امضا نداشته باشد. برای همین تشخیص از روی رفتار و پشتیبان جدا، از امضا مهمترند.
باجافزار فایلهای فلش و هارد بیرونی را هم رمز میکند؟
بله، هر حافظهای که موقع حمله وصل باشد، و حتی پوشههای اشتراکی شبکه و فضای ابری همگامشده.
فایل رمزشده را میشود با نرمافزار بازیابی برگرداند؟
گاهی، اگر باجافزار نسخهی اصلی را بیدقت پاک کرده باشد، ابزارهای بازیابی فایل چیزی پیدا میکنند؛ ولی روی آن حساب نکنید. Shadow Copyهای ویندوز را هم بیشتر باجافزارها اول پاک میکنند.
جمعبندی
باجافزار را نمیشود شکست، ولی میشود بیاثرش کرد: پشتیبان جدا، بهروزرسانی، RDP بسته و دوری از کرک و ماکرو. اگر فایل کاری یا عکسهای غیرقابلجایگزین دارید، یک لایهی تشخیص رفتاری با پشتیبان خودکار مثل سپر باجافزار ارزشش را دارد. دربارهی خطر کرکها در مطلب ماینر مخفی بیشتر نوشتهایم.